ဂမျဘီယာနိုငျငံ အကွောငျး သိကောငျးစရာ

ဂမျဘီယာဆိုတဲ့ နာမညျကို အရငျကတော့ ကြှနျတောျတို့အမြားစု မကွားဖူးခဲ့ပမေယျ့ အခုလပိုငျးမှာ ဖွစျခဲ့တဲ့ ကိစ်စတှကွေောငျ့ အားလုံး ဒီနိုငျငံအမညျကို သတိထားမိလာကွပါပွီ။ ဒီနိုငျငံအကွောငျးကို တငျပေးဖို့ ပွောလာကွတဲ့ သုတဇုနျမိတျဆှတှေေ ဒီနိုငျငံနဲ့ ပတျသတျတဲ့ အကဉြျးခြုပျ အကွောငျးအရာအခြို့ကို ဝမြှေလိုကျပါတယျ။

အာဖရိကတိုကျ အနောကျဘကျမှာတညျရှိတဲ့ ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့တရားဝငျနာမညျကတော့ ဂမျဘီယာသမ်မတနိုငျငံ (The Gambia) ဖစျပါတယျ။ အာဖရိကကုနျးမကွီးပေါျမှာရှိတဲ့ နိုငျငံတှအေနကျမှာတော့ ဂမျဘီယာနိုငျငံဟာ အသေးငယျဆုံးဖွစျပွီး နိုငျငံရဲ့တရားဝငျရုံးသုံးဘာသာစကားကတော့ အငျ်ဂလိပျဘာသာစကားဖွစျပါတယျ။

ဂမျဘီယာဆိုတဲ့အမညျကတော့ Mandinka မြိုးနှယျစုဘာသာစကား Kambra ကနဆေငျးသကျလာပွီး နိုငျငံအလယျကနဖွေတျသနျးစီးဆငျးလကြျရှိနတေဲ့ ဂမျဘီယာမွစျကိုဆိုလိုတာဖွစျပါ တယျ။ ကမ်ဘာပေါျမှာဆိုရငျ နိုငျငံအမညျရဲ့ရှေ့မှာ The ကိုတပျခေါျတာဆိုလို့ ဂမျဘီယာ နဲ့ The Bahamas နိုငျငံ(၂)ခုသာရှိပါတယျ။ ဒီအကွောငျးနဲ့ပတျသတျပွီး (၁၉၆၄)ခုနှစျ ကတော့ ဂမျဘီယာရဲ့ဝနျကွီးခြုပျက သူတို့နိုငျငံရဲ့ရှမှော The တပျခေါျတာဟာ အာဖရိကနိုငျငံတစျခုဖွစျတဲ့ Zambia နဲ့နာမညျရှငျးရှငျးလငျးလငျးကှဲပွားသှားအောငျဖွစျတယျလို့ ဖွရှေငျးထားပါတယျ။ ဒါကွောငျ့ဂမျဘီယာရဲ့အမညျမှနျဆိုရငျတော့ The Gambia လို့ခေါျ ဆိုမှ အမှနျဖွစျမှာပါ။

တညျနရောအနအေထားအရ ဂမျဘီယာတစျ နိုငျငံလုံးနီးပါးဟာ ဆီနီဂေါနိုငျငံနယျနိမိတျရဲ့ဝနျးပတျထားတဲ့ပုံစံမှာရှိပွီးအနောကျဘကျ မှာတော့ အတ်တလနစျသမုဒ်ဒရာနဲ့ထိစပျနတေဲ့ တိုတောငျးတဲ့ကမျးရိုးတနျးဒသေတညျရှိပါ တယျ။ (၂၀၁၇)ခုနှစျ၊ဇနျနဝါရီကထုတျပွနျတဲ့စာရငျးတှအေရဆိုရငျတော့ ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့လူဦးရစေုစုပေါငျးဟာ ၂သနျးခနျ့ (၂ ၀၅၁ ၃၆၃ဦး) သာရှိပွီးကမ်ဘာပေါျမှာဆိုရငျ (၁၄၆)မွောကျနိုငျငံ မွောကျလူဦးရအေမြားဆုံးနိုငျငံဖွစျပါတယျ။ လူဦးရသေိပျသညျးဆကတော့ (၁) စတုရနျးမိုငျမှာ (၄၅၆.၁)ယောကျနထေိုငျကွပါတယျ။

နိုငျငံရဲ့ဧရိယာအကယြျအဝနျးက တော့ စတုရနျးမိုငျ (၄၁၂၇)လောကျသာ ကယြျဝနျးပွီး ဒီအရှယျအစားဟာ မွနျမာနိုငျငံက ကယားပွညျနယျရဲ့အရှယျအစားနဲ့ယှဉျရငျတောငျ စတုရနျးမိုငျ ၄၀၀ ခနျ့ပိုငယျနပေါသေးတယျ။ နယျမွစေုစုပေါငျးရဲ့ (၁၁.၅)ရာခိုငျနှုနျးဟာ ရထေုဖွစျပါတယျ။ ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့မွို့တောျကတော့ Banjul ဖွစျပွီး ယခငျကတော့ Bathurst ဆိုပွီးလူသိမြားပါတယျ။ Banjul ဟာ St Mary ကြှနျးမကွီးပေါျမှာတညျရှိနေ တာဖွစျပွီး ယငျးနရောမှာပဲ နိုငျငံရဲ့အဓိကမွစျကွီးလို့ဆိုရမယျ့ ဂမျဘီယာမွစျဟာ အတ်တလန်တိတျ သမုဒ်ဒရာအတှငျးကိုစီးဝငျပါတယျ။

St Mary ကြှနျးကို Banjul ကြှနျးလို့လညျးလူသိမြားပါတယျ။ ဒီကြှနျးဟာ အာဖရိကကုနျးမကွီး အနောကျခွမျးနဲ့ ကနြျ Greater Benjul Area တှကေို တံတားမြားစှာနဲ့ဆကျစပျထားတဲ့အပိုငျးမှာတညျရှိလို့နပေါတယျ။ ဂမျဘီယာမွစျဟာနိုငျငံရဲ့အလယျကနဖွေတျသနျးစီးဆငျးပွီး ယငျးမွစျရဲ့ကမျးပါးတစျလြှောကျ ဧရိယာကိုပိုငျဆိုငျထားတဲ့ ကဉြျးမွောငျးသေးငယျတဲ့နိုငျငံငယျတစျခုသာဖွစျပါတယျ။ ဂမျဘီယာရဲ့နိုငျငံရဲ့ အကယြျဆုံးအပိုငျးဟာ မိုငျ(၃၀)လောကျသာရှိတာကိုတှေ့ရမှာဖွစျပါတယျ။

ဂမျဘီယာမွစျဟာ အာဖရိကတိုကျရဲ့အဓိကမွစျကွီးတှအေနကျက တစျခုအပါအဝငျဖွစျပွီး မိုငျ(၇၀၀) လောကျရှညျလြားကာ Guinea နိုငျငံအနောကျမွောကျပိုငျးကနစေတငျစီးဆငျးပွီး ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့ မွို့တောျ Banjul အနီးမှာပဲ အတ်တလန်တိတျသမုဒ်ဒရာအတှငျးစီးဝငျပါတယျ။ ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့အမွငျ့ဆုံးအပိုငျးတှကေတော့ red rock ဖွစျပွီးပငျလယျရမေကြျနှာပွငျ အထကျ (၁၇၄)ပလေောကျသာမွငျ့မားပါတယျ။

နိုငျငံရဲ့ကမျးရိုးတနျးအရှညျမိုငျကတော့ မိုငျ(၅၀)လောကျသာရှိပွီး တစျနှစျပတျလုံးနီးပါးနေ့အပူခြိနျ (၂၉)ဒီဂရီဆဲစီးရတျကနေ (၃၄)အကွားရှိနတေဲ့နိုငျငံရဲ့အပူခြိနျတှကွေောငျ့ ကမျးခွအေပနျးဖွလေုပျငနျးတှဟော ဂမျဘီယာရဲ့အရေးပါတဲ့ စီးပှားရေးလုပျငနျးတှဖွေစျပါတယျ။ အာဖရိကရဲ့လှပတဲ့ကမျးခွေ မြာစှာကိုဂမျဘီယာက ပိုငျဆိုငျထားပွီး စားသောကျဆိုငျ၊အရကျဘား၊အမှတျတရပစ်စညျး အရောငျးဆိုငျတှနေဲ့စုံစုံလငျလငျထားရှိပါတယျ။ ဂမျဘီယာရဲ့ကမျးခွအေားလုံးလိုလိုမှာ Golden sand လို့လူသိမြားတဲ့ သဲသောငျပွငျတှပေိုငျဆိုငျထားတာကိုလညျးတှေ့ရပါတယျ။

ဧရိယာစုစုပေါငျးရဲ့ (၄)ရာခိုငျနှုနျး(စတုရနျးမိုငျ ၂၂၇၅၀)မိုငျ လောကျကတော့ အီသီယိုးပီးယားရဲ့ဘေးမဲ့နယျ မွအေတှငျးပါဝငျနပွေီး ယငျးဧရိယာအတှငျးမှာပဲ အမြိုး သားဥယြာဉျ(၃)ခု၊ငှကျမြိုးစိတျဘေးမဲ့ဧရိယာတှနေဲ့ တောရိုငျးသဘာဝနယျမွတှေလေညျ းပါဝငျလို့နပေါတယျ။ Abuko မွိုရဲ့တောငျပိုငျးမှာရှိတဲ့ Abuko သစျတောကွိုးဝိုငျးဆိုရငျ (၁၉၆၀)လောကျကတညျးက စတငျတညျထောငျခဲ့ကာ ဂမျဘီယာရဲ့ပထမဆုံး တောရိုငျးတိရိစ်ဆာနျဘေးမဲ့သစျတောဖွစျပွီး ပွညျတှငျးပွညျပခရီး သှားဧညျ့သညျမြားစှာလညျပတျရာနရောဖွစျပါတယျ ။

မွို့တောျBanjul ရဲ့(၁၀)မိုငျအကှာမှာရှိတဲ့ Kachikally မိကြောငျးမှေးမွူရေးကနျဟာဆိုရငျလညျး Bakau ရဲ့အဓိကလညျပတျစရာအဖွစျရှိနခေဲ့ပွီး အစိုးရပိုငျမဟုတျပဲ Bojan မိသားစုကပိုငျဆိုငျပါတယျ။ မိကြောငျးမြိုးစိတျ(၃)မြိုးလောကျကိုမှေးမွူထားရှိပွီးမိကြောငျးကောငျရေ အရအေတှကျကိုတိတိကကြမြသိရပမေဲ့ အကောငျ(၈၀)နီးပါးရှိ တယျလို့သိရပါတယျ။ ဂမျဘီယာနိုငျငံတှငျးမှာပဲ UNICEF ရဲ့ကမ်ဘာအမှအေနှစျထိနျးသိမျးရေးနယျမွေ(၂)ခုအထိရှိနတောကိုတှေ့ရပါတယျ။ ပထမတစျခုကတော့ James Island နဲ့သူနဲ့ဆကျစပျတဲ့နယျမွတှေဖွေစျပွီး အာဖရိကတိုကျသားတှကေို ကြှနျအဖွစျကုနျကူးရာ မှာအသုံးခခြဲ့တဲ့နရောတှအေဖွစျနာမညျကြောျပါတယျ။

ဒုတိယတစျခုကတော့ ဂမျဘီယာ ရဲ့မွောကျဘကျပိုငျးက Janjanbureh မှာရှိတဲ့ Stone Circles of Senegambia နယျမွေ ဖွစျပါတယျ။ ကြောကျတိုငျ စကျဝိုငျး (၉၃)ခုနဲ့မြားစှာသော ရှေးသငျ်ခြိုငျးဂူတှအေပွငျ အထိမျးအမှတျကြောကျတိုငျ (၁၀၀၀)နီးပါးလောကျဟာအကယြျ (၆၂)မိုငျနဲ့အလြား (၂၂၀)မိုငျအတှငျး ဂမျဘီယာမွစျကမျးတလြှောကျတညျရှိနကွေတာဖွစျပါတယျ။ ယငျး ရှေးဟောငျအထိမျးအမှတျဂူတှကေို ဘီစီ(၃)ရာစုကနေ အဒေီ(၁၆)ရာ စုကွားမှတညျဆောကျထားခဲ့တာ ဖွစျပါတယျ။

ယခု ဂမျဘီယာနိုငျငံနယျမွအေတှငျးကိုတော့ (၉)ရာစုနဲ့(၁၀)ရာစုတှမှော အာရပျကုနျ သညျတှကေ အခွခေနြထေိုငျခဲ့ကွပွီး ယငျးကနေ (၁၅)ရာစုလောကျမှာတော့ပေါျတူဂီတှရေဲ့ ကုနျကူးသနျးရောငျးဝယျရာ အခွစေိုကျစခနျးတှဖွေစျလာခဲ့ပါတယျ။ အာဖရိက အနောကျပိုငျးက အာဖရိကကြှနျတှကေို ဂမျဘီယာကနပေဲ အခွစေိုကျစခနျးဖှငျ့လှစျပွီး ဥရောပကိုတငျပို့ခဲ့တာဖွစျပါတယျ။

(၁၇၆၅)ခုနှစျမလေ(၂၅)ရကျနေ့မှာတော့ ဂမျဘီယာဟာဗွိတိသြှအငျပါယာအောကျကိုကရြောကျခဲ့ရပွီး Senegambia ပွညျနယျအဖွစျသတျမှတျ ကိုလိုနီပွုခွငျးခံခဲ့ရပါတယျ။ ဂမျဘီယာဟာ (၁၉၆၅)ခုနှစျ၊ဖဖေောျဝါရီလ (၁၈)ရကျ နေ့မှာတော့ အငျ်ဂလိပျတှထေံက လှတျလပျရေးရရှိခဲ့ပွီး အဲဒီနောကျတော့ ဓနသဟာယ နိုငျငံတစျခုအဖွစျရပျတညျခဲ့ပါတယျ။ (၂၀၁၃)ခုနှစျရောကျတဲ့အခါမှာတော့ ဂမျဘီယာဟာ ဓနသဟာယ နိုငျငံမြားစာရငျးကနေ နှုတျထှကျခဲ့ပါတယျ။

ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့အဓိကစီးပှားရေးလုပျငနျးတှကေတော့ စိုကျပြိုးရေးလုပျငနျး၊ငါးဖမျးလုပျ ငနျးနဲ့ ဟိုတယျနဲ့ခရီးသှားလုပျငနျးတှဖွေစျကွပါတယျ။ ဂမျဘီယာမှာ မညျသညျ့သဘာဝတှငျးထှကျမှ ထှကျရှိခွငျးမရှိပါခြေ။ (၂၀၁၇)ခုနှစျအတှကျ ဂမျဘီယာ ရဲ့ GDP (ခနျ့မှနျး)တနျဖိုးကတော့ အမရေိကနျဒေါျလာ (၃.၅၈၂)ဘီလီလြံအထိရှိနပွေီး နိုငျငံသားတစျဦးခငြျးစီရဲ့နှစျစဉျဝငျငှကေတော့ အမရေိကနျဒေါျလာ (၁၆၈၆) ဖွစျပမေယျ့ ဂမျဘီယာဟာ ဆငျးရဲမှဲတတေဲ့ နိုငျငံစာရငျးမှာပါဝငျနပေါတယျ။ ငှကွေေးစနစျအနနေဲ့ Gambian dalasi ကို သုံးစှဲပွီး အမရေိကနျ ၁ဒေါျလာဟာ ၅၁.၃ Gambian dalasi နဲ့ ညီမြှပါတယျ။

ဂမျဘီယာဟာနိုငျငံငယျလေးဆိုပမေဲ့ ဒသေခံတိုငျးရငျးသားမြိုးနှယျမြားစှာရှိနပွေီး မြိုးနှယျစုတစျစုခငြျးစီမှာလညျး ကိုယျပိုငျဘာသာစကား၊ ယဉျကြေးမှုတှကေိုလညျး ပိုငျဆိုငျထားတာကိုတှေ့ရပါတယျ။ အမြားဆုံးမြိုးနှယျစုအဖွစျ Mandinka တှကေ (၃၄.၄) ရာခိုငျနှုနျးရပျတညျနပွေီး Fula (၂၄.၁)ရာခိုငျနှုနျး၊ Wolof (၁၄.၈)ရာခိုငျနှုနျး၊ Jola (၁၀.၅)ရာခိုငျနှုနျး၊ Serahuli (၈.၂)ရာခိုငျနှုနျး၊ Sere (၃.၁)ရာခိုငျနှုနျး၊ Manjago (၁.၉) ရာခိုငျနှုနျး၊ Bambara ( ၁.၃)ရာခိုငျနှုနျး၊ Aku Marabou (ဝ.၅)ရာခိုငျနှုနျးနဲ့ အခွားမြိုး နှယျစု (၁.၅)ရာခိုငျနှုနျးအထိစုပေါငျးနထေိုငျကွပါတယျ။

ဂမျဘီယာလူဦးရရေဲ့ (၉၆)ရာခိုငျနှုနျးဟာဆိုရငျ ဆှနျနီမူဆလငျတှဖွေစျကွပွီး ခရစျယာနျ (၃)ရာခိုငျနှုနျး၊ မိရိုးဖလာနတျကိုးကှယျသူ (၁)ရာခိုငျနှုနျးလောကျသာရှိပါတယျ။ ဘာသာ ရေးကနျ့သတျခကြျပွငျးထနျတဲ့ ဂမျဘီယာမှာ အရကျ၊ဘီယာရောငျးခခြှငျ့၊သောကျသုံး ခှငျ့တှကေိုကနျ့သတျထားပွီး ရှေးရိုးစှဲဝါဒကိုငျစှဲသူမြားသလို နိုငျငံရေးမူဝါဒကလညျး လယေူရာတိမျးတဲ့ ဝါဒသာဖွစျပါတယျ။ လကျရှိမှာတော့ တပွညျထောငျသမ်မတ စနစျနဲ့ အုပျခြုပျနပွေီး လကျရှိသမ်မတကတော့ Adama Barrow ဖွစျပါတယျ။ ပညာရေးအားနညျးတဲ့နိုငျငံဖွစျပွီး အရှယျရောကျပွီးသူစာတတျမွောကျမှုနှုနျးအနဖွေငျ့ အမြိုးသား ၆၃.၉% နဲ့ အမြိုးသမီး ၄၇.၆% သာ စာတတျမွောကျကွပါတယျ။

ဂမျဘီယာစစျတပျ(Gambia Armed Forces) ကို အဖှဲ့ကွီး ၃ဖှဲ့ပွနျခှဲပါတယျ။ အဲဒါတှကေတော့ အမြိုးသားတပျမတောျ the Gambia National Army (GNA), ရတေပျ the Gambia Navy, နဲ့ သမ်မတလုံခွုံရေးနှငျ့ အထူးတပျဖှဲ့ the Republican National Guards (RNG) ဆိုပွီးတော့ပါ။ အဖှဲ့)ငျ အငျအားအနနေဲ့ကတော့ GNA မှာ ၁၉၀၀ ၊ Navy မှာ ၂၅၀ နဲ့ RNG မှာ ၅၀ သာရှိပွီး တပျဖှဲ့အကုနျလုံးပေါငျးရငျတောငျ ၃၀၀၀ မပွညျ့ပါ။ Ferret သံခပြျကာ ကား ၈စီး ၊ M8 Greyhound သံခပြျကာ ကား ၄စီး ၊ M101 howitzer အမွောကျတစျလကျကို ပိုငျဆိုငျထားတဲ့နိုငျငံဖွစျပါတယျ။ လတေပျအတှကျ ဂြောျဂြီယာမှ တစျယောကျမောငျးလယောဉျ Sukhoi Su-25 ဝယျယူခဲ့ပွီး ယူကရိနျးသို့ လယောဉျမှူးမြား အသငျလှှတျခဲ့ဖူးပမေယျ့ ယနေ့တိုငျအစီအစဉျ အထမွောကျကွောငျး မကွငွောနိုငျခဲ့ပါခြေ။

ဂမျဘီယာနိုငျငံဟာ ၁၉၇၄ ခုနှစျကတညျးက အဖှဲ့ဝငျ ၅၇ နိုငျငံပါဝငျတဲ့ OIC Organization of Islamic Cooperation အဖှဲ့ဝငျနိုငျငံ တစျနိုငျငံဖွစျခဲ့ပါတယျ။ ဒီလိုအဖှဲ့ဝငျနိုငျငံဖွစျတဲ့အတှကျ ဆငျးရဲမှဲတတေဲ့ နိုငျငံငယျလေးဟာ OIC ဆီကနေ အကူအညီမြားစှာ ရရှိခဲ့ပါတယျ။ ပွီးခဲ့တဲ့ နိုဝငျဘာလကလညျး ဂမျဘီယာနိုငျငံဖှံ့ဖွိုးတိုးတကျရေးအတှကျ ဆောျဒီအာရဗေကြ OIC ရနျပုံငှအေဖွစျ အမရေိကနျဒေါျလာ ၉၂.၅သနျး ကူညီမယျ့ သဘောတူစာခြုပျကို ခြုပျဆိုခဲ့ပါသေးတယျ။ မွနျမာနိုငျငံနဲ့ အဆကျအစပျမရှိတဲ့ Gambia နိုငျငံဟာ မွနျမာနိုငျငံကို တရားထစှဲသလဲ ဆိုတာကို ဒီအခကြျကို ကွညျ့တာနဲ့တငျ ရိပျမိလောကျပွီထငျပါတယျ။

ဒီလောကျဆိုရငျတော့ ဂမျဘီယာနိုငျငံရဲ့ အကွောငျးကို အနညျးငယျလောကျတော့ သိလောကျပွီထငျပါတယျ။

Tags:

Add a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *